Czyn polityczny Marszałka
W gronie takich polityków jak Piłsudski, Dmowski, Bobrzyński istniał również Władysław Studnicki. Ten znany przed wojna myśliciel jest utożsamiany zdecydowanie z Józefem Piłsudskim.
Stanisław Mackiewicz przytaczał taką anegdotę: ,,Czyn jest czymś większym od koncepcji – dlatego uznaję wyższość Piłsudskiego nad sobą.” Tak podobno miał powiedzieć Studnicki podczas swojego procesu sądowego w 1938 roku.
Stanisław Mackiewicz, twierdził, że Józef Piłsudski wybierał drogę wyznaczoną przez Studnickiego do swoich czynów politycznych. Zarówno Piłsudski i Studnicki mieli wiele wspólnego. Władysław Studnicki podobnie jak Piłsudski odszedł od socjalizmu do nacjonalizmu, był związany z PPS i podobnie jak Piłsudski był więziony na Syberii. Po powrocie do kraju związał się z ruchem socjalistycznym w Galicji ale potem zbliżył się do nacjonalizmu.
Podczas rewolucji 1905 roku Studnicki przeciwstawił się Piłsudskiemu, uważając, że popieranie rewolucji rosyjskiej nie służy Polsce a rusyfikacji. Wybuch I wojny światowej zbliżył obu polityków do koncepcji antyrosyjskiej, uznając Rosję za głównego wroga Polski. Wspólna linia antyrosyjska zbliżyła obu polityków do opowiedzenia się za koncepcją pro niemiecką.
To Władysław Studnicki pierwszy wymyślił ideę stworzenia sił zbrojnych w oparciu o Austrię a później o Niemcy, kiedy okazało się, że Niemcy mają decydujące znaczenie w koalicji państw centralnych. Jednak Studnicki pozostał tylko teoretykiem, Piłsudski natomiast praktykiem. To co Studnicki pomyślał, Piłsudski zamienił w działanie . Wielkość Marszałka polegała na tym, że nie trwał on w dogmacie ale zdecydowanie w pragmatyzmie. Gdy Studnicki do końca stał w uporze przy koncepcji niemieckiej i traktował to jak dogmat, Piłsudski wycofał się strategicznie z tej koncepcji i rozstał się z orientacją na państwa centralne, które przegrały wojnę. Historia dowiodła, że to co dla Studnickiego było dogmatem to dla Piłsudskiego tylko myślą polityczną którą potrafił zamienić w czyn korzystny dla Polski.
Jacek Horoszko